Λόγια του Αναξαγόρα: Πολλοί Κόσμοι και Μία Νοητική Αρχή
Στο φιλοσοφικό σύμπαν του 5ου αιώνα π.Χ., ο Αναξαγόρας από τις Κλαζομενές υπήρξε μια μοναδική μορφή: ένας στοχαστής που τόλμησε να δει πέρα από τον ορίζοντα του γνωστού κόσμου. Ένα αποσπασματικό κείμενο του, διασωθέν μέσα από το έργο «Εις τα Φυσικά» του νεοπλατωνικού φιλοσόφου Συμπλίκιου, αποκαλύπτει μια θεωρία ριζικά πρωτοποριακή για την εποχή του: την ύπαρξη πολλών κατοικημένων κόσμων, με πόλεις, χωράφια, ήλιο, σελήνη και ζωή παρόμοια με αυτήν που γνωρίζουμε. 
Απόδοση στα Νέα Ελληνικά
Στο χειρόγραφο του Συμπλίκιου, το απόσπασμα αποδίδεται ως εξής:
«Σ' εκείνους δε που βρίσκονται σε άλλους κόσμους, υπάρχουν πόλεις που κατοικούνται καθώς και καλλιεργημένα χωράφια, όπως και σε εμάς συμβαίνει, έχουν ήλιο και σελήνη και άλλα, όπως και εμείς ακριβώς, η δε γη, η δική τους, δίδει και σε αυτούς πολλά και τα πάντα.»
Το Αρχαίο Πρωτότυπο
Στην πρωτότυπη ελληνική γραφή, όπως παραδίδεται από τον Συμπλίκιο (In Physica 35,3), το κείμενο έχει ως εξής:
«καὶ τοῖς γε ἀνθρώποισιν εἶναι καὶ πόλεις συνακημένας καὶ ἔργα κατεσκευασμένα, ὥστερ παρ' ἡμῖν, καὶ ἥλιον αὐτοῖσιν εἶναι καὶ σελήνην καὶ τἄλλα ὥστερ παρ' ἡμῖν, καὶ τὴν γῆν αὐτοῖσι φύειν πολλά τε καὶ παντοῖα»
Ο Αναξαγόρας χρησιμοποιεί την έκφραση «ὥσπερ παρ' ἡμῖν» (όπως σε εμάς) τρεις φορές, τονίζοντας την πλήρη αντιστοιχία των άλλων κόσμων με τον δικό μας.
Δείτε επίσης:
Μάνος Δανέζης: «Ζούμε σ’ ένα matrix -Η ανατροπή του δυτικού πολιτισμού είναι ζήτημα χρόνου» (ΒΙΝΤΕΟ)
Ο Επίκουρος και η Επικούρεια Φιλοσοφία
Ο Κορνήλιος Καστοριάδης παρουσιάζει την υποκρισία του Χριστιανισμού και απομυθοποιεί την Χριστιανική «αγάπη»
Η Φιλοσοφική Σημασία του Αποσπάσματος
α) Μια Κοσμολογία της Πολλαπλότητας
Η διατύπωση του Αναξαγόρα δεν αφήνει αμφιβολία: αναφέρεται σε πραγματικούς, συγχρόνους κόσμους και όχι σε φανταστικά πειράματα ή σε άλλες περιοχές της γης . Όπως σημειώνει ο μελετητής Mansfeld, ο Συμπλίκιος «υπέδειξε, ορθά κατά τη γνώμη μου, ότι εννοείται ένας άλλος κόσμος ο οποίος είναι σύγχρονος με τον δικό μας κόσμο και έχει το δικό του σύνολο ουράνιων σωμάτων».
β) Η Απουσία του Άρθρου
Ένα γλωσσικό χαρακτηριστικό του κειμένου έχει προκαλέσει συζητήσεις: η απουσία του άρθρου στις λέξεις «ήλιος» και «σελήνη» . Ορισμένοι μελετητές υποστήριξαν ότι ο Αναξαγόρας αναφερόταν σε άλλες περιοχές της γης ή στη σελήνη. Ωστόσο, όπως επισημαίνει η σύγχρονη έρευνα, η παράλειψη του άρθρου ήταν συνηθισμένη στην αρχαία ελληνική όταν γινόταν αναφορά σε μοναδικά αντικείμενα . Ο Συμπλίκιος, διαβάζοντας το κείμενο, απέρριψε ρητά την ερμηνεία ότι πρόκειται για άλλες περιοχές της γης, θεωρώντας ότι ο Αναξαγόρας εννοούσε έναν ξεχωριστό κόσμο με δικούς του ουράνιους σχηματισμούς.
γ) Ο Ρόλος του Νου
Η θεωρία των πολλών κόσμων συνδέεται άμεσα με τη φιλοσοφική αρχή του Αναξαγόρα για τον Νου ως την κοσμική νοητική αρχή που οργανώνει την ύλη. Σύμφωνα με τον Αναξαγόρα, ο Νους προκάλεσε μια περιστροφική κίνηση («περιχώρησις») που οδήγησε στον διαχωρισμό των πραγμάτων από το αρχικό χάος. Όπως αναφέρεται στη σύγχρονη βιβλιογραφία:
«Ο Burnet υποστήριξε ότι ο Αναξαγόρας υιοθέτησε την κοινή ιωνική θεωρία των αμέτρητων κόσμων, και ότι αυτό είναι σαφές από το απόσπασμα».
δ) Το Πρόβλημα της Ερμηνείας
Παρά τη φαινομενική σαφήνεια, το απόσπασμα έχει προκαλέσει έντονες ερμηνευτικές διαμάχες :
| Ερμηνεία | Υποστηρικτές | Επιχειρήματα |
| Πολλαπλοί συγχρονικοί κόσμοι | Burnet, Gigon, Barnes | Η γλώσσα του Αναξαγόρα είναι σαφής και περιγραφική |
| Νοητικό πείραμα | Fränkel, Vlastos, Furley | Το «δοκεῖν» εισάγει μια υποθετική σκέψη, όχι πραγματική περιγραφή |
| Μικρόκοσμοι (εντός του δικού μας κόσμου) | Mansfeld, Schofield | Ο διαχωρισμός μπορεί να συμβαίνει σε πολλαπλά επίπεδα |
Ο ίδιος ο Συμπλίκιος, παρά την ερμηνεία του, παραδέχεται την αβεβαιότητα: «θα άξιζε όμως να ερευνηθεί αν έτσι έχει το πράγμα ή αλλιώς» (In Phys. 157, 24) .
Η Σύνδεση με την Αρχαία Κοσμολογία
Η σκέψη του Αναξαγόρα εντάσσεται σε μια ευρύτερη φιλοσοφική παράδοση:
| Φιλόσοφος | Θέση |
| Αναξίμανδρος | Πίστευε σε άπειρους συγχρονικούς κόσμους |
| Ατομικοί (Δημόκριτος) | Σε ένα άπειρο σύμπαν υπάρχουν άπειροι κόσμοι |
| Αριστοτέλης & Εύδημος | Διαφώνησαν, υποστηρίζοντας ότι ο Αναξαγόρας πίστευε σε έναν μόνο κόσμο |
| Ο Στοβαίος (Aetius) | κατατάσσει τον Αναξαγόρα στους φιλοσόφους που πίστευαν σε έναν μόνο κόσμο, αλλά η μαρτυρία αυτή αμφισβητείται από σύγχρονους μελετητές λόγω του βάρους που έχει το ίδιο το απόσπασμα . |
Το απόσπασμα του Αναξαγόρα, όπως διασώζεται από τον Συμπλίκιο, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα κείμενα της προσωκρατικής φιλοσοφίας για την κοσμολογία. Περιγράφει με σαφήνεια την ύπαρξη πολλών κατοικημένων κόσμων με δικούς τους ουράνιους σχηματισμούς, ανθρώπινη ζωή, πόλεις και πολιτισμό .
Ανεξάρτητα από το αν πρόκειται για περιγραφή πραγματικών κόσμων, νοητικό πείραμα ή θεωρητική σκέψη, η φιλοσοφική σημασία του κειμένου παραμένει τεράστια: ο Αναξαγόρας υπήρξε ένας από τους πρώτους στοχαστές που συνέλαβαν την ιδέα ότι ο κόσμος μας δεν είναι μοναδικός, αλλά μέρος ενός πολύ ευρύτερου σύμπαντος, όπου η ζωή και η νόηση μπορεί να υπάρχουν παντού.
Πηγές:
Αρχαίες Πηγές
- Simplicius, In Aristotelis Physicorum Libros Commentaria (Σχόλια στα Φυσικά του Αριστοτέλη), 35,3
- DK 59 B 4 (Diels-Kranz, Die Fragmente der Vorsokratiker)
Σύγχρονη Βιβλιογραφία
- Mansfeld, J. «Anaxagoras' Other World». Phronesis, 1980
- Schofield, M. An Essay on Anaxagoras. Cambridge University Press
- Sider, D. The Fragments of Anaxagoras. Academia Verlag
- Burnet, J. Early Greek Philosophy. London, 1892
- Vlastos, G. «The Physical Theory of Anaxagoras». Philosophical Review, 1950
- Gigon, O. Der Ursprung der griechischen Philosophie. Basel, 1945
Αόρατα Γεγονότα
Οι αναρτήσεις μας μπορούν να δημοσιεύονται από οποιονδήποτε αρκεί να αναφέρεται εμφανώς ο ενεργός σύνδεσμος μας.